Muốn chatbot trả lời về võ thuật mà ít bịa, bạn cần làm ba việc: cho nó bối cảnh cụ thể, giới hạn phạm vi câu trả lời, và bắt nó tách rõ điều chắc chắn với điều phỏng đoán. Sau đó vẫn phải đối chiếu với thầy hoặc tài liệu đáng tin trước khi tập theo, nhất là với kỹ thuật mới, bài tập thể lực nặng và chuyện lịch sử. Những mẫu câu dưới đây không cần công cụ trả phí nào, dùng được với hầu hết chatbot phổ biến.
Chatbot là mô hình ngôn ngữ: nó viết câu nghe hợp lý dựa trên quy luật của chữ, không phải tra cứu một kho kiến thức được kiểm chứng. Với võ thuật, lĩnh vực có nhiều tên gọi khác nhau theo vùng, theo môn, nhiều truyền khẩu và ít tài liệu số hoá, khả năng bịa càng cao. Bài này đưa ra bảy nguyên tắc và các mẫu câu bạn có thể chép dùng ngay.
Chatbot hay bịa ở những chỗ nào khi nói về võ
Biết trước vùng nguy hiểm giúp bạn đặt câu hỏi cẩn thận đúng chỗ. Với võ thuật, chatbot thường sai ở các dạng sau.
- Lịch sử và nguồn gốc: ghép một bài quyền với một nhân vật, một năm, một vùng đất nghe rất thuyết phục nhưng không có cơ sở. Đây là dạng bịa phổ biến và khó phát hiện nhất.
- Tên kỹ thuật: dịch ngược một đòn sang tiếng Hán Việt hay tiếng nước ngoài theo cách không môn nào dùng, hoặc gán một tên gọi của môn này cho môn khác.
- Số liệu: đưa ra con số về góc khớp "chuẩn", số lần đá mỗi ngày, thời gian giữ tấn như thể có nghiên cứu, trong khi đó chỉ là con số ước chừng.
- Bài tập thể lực: xếp giáo án quá nặng cho người mới, người lớn tuổi hoặc người có chấn thương cũ vì không được cho biết bối cảnh.
- Luật thi đấu: trộn luật của nhiều giải, nhiều thời kỳ, khẳng định một quy định đã cũ hoặc không tồn tại.
- Thông tin về người và tổ chức: gán thành tích, chức danh, sự kiện cho người có thật, điều vừa sai vừa có thể gây hại cho người được nhắc tên.
Điểm chung của các dạng trên là chatbot trả lời bằng giọng chắc chắn như nhau, dù đúng hay sai. Không thể dựa vào sự tự tin của câu chữ để đoán độ tin cậy.
Bảy nguyên tắc đặt câu hỏi
Một, nói rõ mình là ai và đang ở đâu trong quá trình tập. Tuổi, số năm tập, môn đang học theo loại (môn có hệ thống đai, môn đối kháng dùng chân, võ cổ truyền), chấn thương cũ, thời gian rảnh mỗi tuần. Câu trả lời cho người ba mươi lăm tuổi mới tập khác hẳn câu trả lời cho võ sinh mười tám tuổi đã tập năm năm.
Hai, hỏi việc cụ thể thay vì hỏi chung. Thay vì hỏi "làm sao đá đẹp", hãy hỏi "lập giúp danh sách các bài khởi động hông trước khi tập đá, mười phút, không cần dụng cụ". Câu hỏi càng cụ thể, chỗ để bịa càng hẹp.
Ba, giao việc sắp xếp, đừng giao việc phán xét. Chatbot rất giỏi tóm tắt điều thầy dặn, sắp lịch, soạn câu hỏi để mang lên lớp. Nó kém ở việc phán một kỹ thuật đúng hay sai theo môn của bạn. Giao cho nó phần thứ nhất.
Bốn, yêu cầu tách điều chắc chắn và điều phỏng đoán. Nói rõ trong câu lệnh: phần nào là kiến thức phổ biến, phần nào là ước chừng, phần nào không chắc thì nói không chắc. Mô hình không luôn làm đúng, nhưng yêu cầu này giảm đáng kể kiểu trả lời chắc như đinh đóng cột.
Năm, cho phép nó nói "không biết". Nhiều người vô tình ép chatbot trả lời bằng mọi giá. Viết thêm một câu: nếu không có thông tin đáng tin thì trả lời là không biết và gợi ý nên hỏi ai.
Sáu, không hỏi về người và tổ chức có thật để lấy thông tin chính xác. Muốn biết về một võ đường, một võ sư, một giải đấu, hãy hỏi trực tiếp nơi đó hoặc xem thông báo chính thức. Chatbot hay nhầm, hay trộn người.
Bảy, hỏi lại theo hướng khác. Hỏi cùng một ý theo hai cách, hoặc hỏi ở một phiên mới. Nếu hai câu trả lời mâu thuẫn ở chi tiết quan trọng, đó là dấu hiệu chatbot đang đoán.
Mẫu câu cho từng tình huống
Các mẫu dưới đây viết sẵn để bạn chép và thay phần trong ngoặc. Chúng áp dụng các nguyên tắc ở trên.
- Ôn bài sau buổi học: "Đây là ghi chú buổi tập hôm nay của mình: (dán ghi chú). Hãy sắp thành danh sách ôn tập ở nhà trong hai mươi phút. Chỉ dùng những gì có trong ghi chú, không thêm kỹ thuật mới. Chỗ nào ghi chú không rõ thì đánh dấu để hỏi thầy."
- Khởi động: "Mình (tuổi), tập (loại môn) được (số) tháng, từng đau gối phải. Gợi ý bài khởi động mười hai phút trước buổi tập đá, không có động tác nhảy bật. Với mỗi động tác, ghi rõ dấu hiệu nào thì nên bỏ qua động tác đó."
- Thuật ngữ: "Giải thích nghĩa từng chữ Hán Việt trong cụm (cụm từ). Nếu cụm này có nhiều cách hiểu theo vùng hoặc theo môn, liệt kê các cách hiểu và nói rõ phần nào không chắc."
- Lịch sử: "Mình đang tìm hiểu về (chủ đề chung). Hãy nêu những điều được ghi chép rộng rãi, tách riêng những điều chỉ là truyền khẩu hoặc chưa rõ nguồn. Không nêu năm tháng, tên người nếu không chắc."
- Chuẩn bị câu hỏi cho thầy: "Mình hay bị (mô tả lỗi) khi đá vòng cầu. Đừng sửa kỹ thuật thay thầy; hãy giúp mình soạn ba câu hỏi ngắn để hỏi thầy vào buổi tới."
- Tự kiểm câu trả lời: "Đọc lại câu trả lời vừa rồi. Chỉ ra những câu có thể sai hoặc chưa có căn cứ, và câu nào cần người có chuyên môn xác nhận."
Quy trình kiểm chứng trước khi tập theo
Chatbot trả lời xong không có nghĩa là xong việc. Quy trình năm bước sau giúp bạn lọc bớt sai sót.
- Đọc lướt toàn bộ, gạch chân mọi con số, tên riêng, năm tháng và khẳng định mạnh.
- Dùng câu lệnh tự kiểm ở trên để chatbot tự chỉ ra phần đáng ngờ; phần nó tự nhận không chắc thì gạt sang danh sách cần hỏi.
- Với kỹ thuật và bài tập, so với điều thầy đã dạy; khác thì theo thầy, ghi phần khác để hỏi.
- Với lịch sử, thuật ngữ, đối chiếu sách, tài liệu của võ đường, người giữ bài; chưa đối chiếu được thì coi là chưa biết, không chia sẻ lại như sự thật.
- Với bài tập thể lực, bắt đầu ở mức nhẹ hơn chatbot gợi ý, tăng dần; đau là dừng, đau kéo dài hoặc sưng thì đi khám.
Năm bước nghe nhiều nhưng làm quen thì chỉ mất vài phút. So với thời gian sửa một thói quen sai hay một thông tin sai đã lan trong nhóm võ sinh, đó là cái giá rẻ.
Dấu hiệu một câu trả lời đang bịa
Chi tiết quá đầy đủ cho một chủ đề ít tài liệu. Bạn hỏi về một bài quyền địa phương mà ngay người trong nghề cũng ít biết, chatbot lại trả lời có năm, có tên người, có địa danh, có giai thoại. Độ chi tiết như vậy ở vùng thiếu dữ liệu thường là dấu hiệu nó đang lấp chỗ trống.
Trích dẫn không truy được. Câu trả lời nhắc "theo sách cổ", "theo các võ sư lâu năm", "nghiên cứu cho thấy" mà không có tên tài liệu cụ thể, hoặc có tên nhưng bạn tìm không ra. Coi những đoạn đó là chưa có căn cứ.
Tên gọi lai ghép. Một cụm từ nửa Hán Việt nửa phiên âm nước ngoài, hoặc tên một đòn của môn này lại được gắn vào môn khác. Hỏi thầy hoặc tra lại theo cách gọi của võ đường mình.
Con số tròn và tuyệt đối. Kiểu "mỗi ngày phải đá đúng năm trăm lần", "góc gối chuẩn là chín mươi độ cho mọi người". Thân thể mỗi người, yêu cầu mỗi môn khác nhau; con số tuyệt đối không kèm điều kiện thường là ước chừng được nói như luật.
Mâu thuẫn khi hỏi lại. Hỏi cùng ý ở phiên mới mà năm tháng, tên gọi, thứ tự thế đổi đi. Phần đổi chính là phần chatbot không thật sự biết.
Những câu hỏi không nên hỏi chatbot
Có những câu hỏi mà dù chatbot trả lời thế nào cũng không nên dựa vào. Thứ nhất là câu hỏi về chấn thương: "gối mình đau khi xuống tấn là bị gì". Chatbot không khám được bạn; nó có thể liệt kê các khả năng chung nhưng không phân biệt được trường hợp của bạn. Đau là dừng tập, đau kéo dài, sưng, tê hoặc sau va đầu thì đi khám.
Thứ hai là câu hỏi về đòn gây sát thương hay cách "hạ" người khác ngoài đời. Ngoài chuyện các chatbot thường từ chối, đây là vùng mà võ thuật chân chính không đi tới: tự vệ chỉ ở mức tránh xung đột, thoát khỏi tình huống và báo người có trách nhiệm. Khi có câu hỏi pháp lý về tự vệ, nên hỏi luật sư; trang AI Cố Vấn của hệ có mục hỏi luật để bạn bắt đầu.
Thứ ba là câu hỏi đánh giá con người: võ sư nào giỏi, võ đường nào uy tín, môn nào "mạnh nhất". Chatbot không có thông tin kiểm chứng và dễ lặp lại tin đồn trên mạng. Cách đáng tin hơn là đến xem lớp, hỏi người đang tập, xem cách thầy chú ý an toàn cho học trò.
Ví dụ giả định: một câu hỏi tệ và cách sửa
Ví dụ giả định: một võ sinh gõ "bài quyền số ba của võ cổ truyền có nguồn gốc từ đâu, ai sáng tác". Chatbot trả lời một đoạn dài, có tên người, có thế kỷ, có vùng đất, kể cả một giai thoại về trận đánh. Đọc rất hay, có cả lời dẫn như trích từ sách cũ, nhưng khi hỏi thầy, võ sinh biết bài này ở mỗi nơi gọi một tên, thứ tự cũng khác nhau, và không ai trong võ đường từng nghe giai thoại đó.
Câu hỏi đã sai từ gốc: "bài quyền số ba" không phải tên gọi chung, chatbot tự chọn một cách hiểu rồi tự điền chi tiết. Phiên bản sửa sẽ là: mô tả bài theo cách võ đường mình gọi, nói rõ mình muốn biết những gì đã được ghi chép, yêu cầu tách riêng phần truyền khẩu, và cho phép trả lời không biết. Với câu hỏi đã sửa, chatbot thường nói rằng không có thông tin đáng tin và gợi ý hỏi người giữ bài, một câu trả lời kém hấp dẫn hơn nhưng trung thực hơn nhiều.
Bài học rộng hơn: với võ thuật, đặc biệt võ cổ truyền, chatbot hữu ích để giải nghĩa chữ, sắp xếp tư liệu bạn đã có, soạn câu hỏi phỏng vấn người cao tuổi. Nó không phải nguồn sử liệu. Việc lưu giữ và kiểm chứng tư liệu được bàn kỹ trong danh mục võ cổ truyền Việt của trang.
Câu hỏi thường gặp
Chatbot có biết hết các môn võ không?
Không. Chatbot biết nhiều hơn về những môn có nhiều tài liệu số hoá bằng tiếng Anh và ít hơn về các môn, các nhánh có tài liệu hạn chế, đặc biệt võ cổ truyền địa phương. Ở vùng ít dữ liệu, nó càng dễ bịa để lấp chỗ trống.
Thêm câu "đừng bịa" vào câu lệnh có tác dụng không?
Có giúp một phần, nhất là khi kèm yêu cầu tách điều chắc chắn với điều phỏng đoán và cho phép trả lời không biết. Nhưng không có câu lệnh nào loại bỏ hoàn toàn việc bịa, nên bước đối chiếu vẫn bắt buộc.
Chatbot có tìm kiếm trên mạng thì có đáng tin hơn không?
Thường đáng tin hơn với thông tin mới như lịch thi, điều lệ hiện hành, vì nó trích được nguồn. Tuy vậy nguồn trên mạng về võ thuật cũng nhiều tin đồn; hãy mở nguồn được trích, xem có phải trang chính thức của đơn vị tổ chức không.
Có nên dán video buổi tập vào chatbot để hỏi lỗi không?
Một số chatbot nhận ảnh và video ngắn, nhưng đánh giá kỹ thuật võ qua đó còn rất hạn chế. Nếu thử, hãy che mặt người khác trong video, chỉ hỏi những điều chung như tư thế thân, và vẫn mang câu hỏi lên lớp.
Hỏi chatbot bằng tiếng Anh có chính xác hơn không?
Với kiến thức thể thao chung, câu trả lời tiếng Anh đôi khi chi tiết hơn vì dữ liệu nhiều hơn. Nhưng với thuật ngữ và võ cổ truyền Việt, hỏi bằng tiếng Việt và kèm cách gọi của võ đường mình sẽ sát hơn. Dù tiếng nào, vẫn phải kiểm chứng.
Huấn luyện viên có nên cho võ sinh dùng chatbot không?
Có thể, nếu thầy hướng dẫn rõ cách dùng: chỉ để ôn những gì đã học, soạn câu hỏi, sắp lịch, không để học kỹ thuật mới hay đối kháng. Thầy có thể soạn sẵn vài mẫu câu lệnh phù hợp với hệ thống của võ đường mình.