Trước khi ghi hình bài quyền, ghi âm người giữ bài hay chụp sổ tay của thầy, bạn cần sự đồng ý rõ ràng của người được ghi và của người sở hữu tư liệu, kèm phạm vi sử dụng cụ thể: lưu nội bộ, dùng để dạy, hay được công khai. Đồng ý nên ghi thành văn bản ngắn, dễ hiểu, và người đồng ý có quyền rút lại. Với trẻ em, cần đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ.
Bài này viết theo nguyên lý chung để võ đường tổ chức việc xin đồng ý và quản lý quyền với tư liệu. Quy định pháp luật về quyền tác giả, quyền đối với hình ảnh cá nhân và bảo vệ dữ liệu cá nhân có thể thay đổi; khi gặp tình huống cụ thể như tranh chấp hay dùng tư liệu cho mục đích thương mại, bạn nên kiểm văn bản hiện hành và hỏi luật sư, có thể tham khảo thêm trên AI Cố Vấn.
Ba loại quyền đan vào nhau trong một tư liệu võ
Một đoạn video quay người thầy diễn bài quyền chứa ít nhất ba lớp quyền và lợi ích. Lớp thứ nhất là hình ảnh, giọng nói của người được quay, gắn với quyền của cá nhân đối với hình ảnh của mình. Lớp thứ hai là bản thân đoạn video như một sản phẩm, do người quay tạo ra. Lớp thứ ba là nội dung được ghi lại: bài quyền, thơ quyền, lời giảng, vốn là tri thức của một dòng truyền mà người thầy chỉ là người đang giữ.
Với sổ tay cũ, lại có thêm quyền sở hữu với cuốn sổ như một vật, thường thuộc gia đình người viết, và quyền với nội dung viết trong sổ. Với ảnh cũ, có quyền của người chụp nếu biết, quyền của những người trong ảnh, và quyền sở hữu tấm ảnh của gia đình đang giữ.
Người làm tư liệu không cần phân xử từng lớp quyền theo luật, nhưng cần biết chúng tồn tại để không bỏ sót ai khi xin đồng ý. Nguyên tắc thực hành đơn giản: hỏi tất cả những người có liên quan mà bạn xác định được, ghi lại câu trả lời, và khi còn băn khoăn thì chọn cách hạn chế hơn.
Phiếu đồng ý nên có những gì
Phiếu đồng ý tốt là phiếu người được ghi đọc một lần là hiểu. Viết bằng câu ngắn, chữ đủ to, đọc to cho người cao tuổi nghe nếu cần. Các mục gợi ý:
- Ai thực hiện việc ghi, thay mặt võ đường hay cá nhân nào, và cách liên hệ người phụ trách tư liệu.
- Ghi những gì: hình, tiếng, ảnh sổ tay, ảnh cũ; ghi vào dịp nào.
- Dùng để làm gì: lưu trong kho võ đường, dạy học trò, đưa vào ấn phẩm, đăng công khai. Mỗi mục một ô để người đồng ý chọn riêng.
- Có hiện mặt, hiện tên không; muốn được ghi tên thế nào.
- Có cho phép dùng công cụ AI để chép lời, phục hồi ảnh, dịch thuật không; dữ liệu có được đưa lên dịch vụ trực tuyến không.
- Ai được quyết định khi người đồng ý không còn, thường là một người thân được chỉ định.
- Quyền rút lại đồng ý và cách thực hiện.
- Chữ ký hoặc lời đồng ý được ghi âm, ngày tháng, và chữ ký người phụ trách tư liệu.
Với người cao tuổi không quen ký giấy, có thể ghi âm lời đồng ý ở đầu buổi, đọc lại từng mục và để họ nói đồng ý hay không với từng mục. Bản ghi âm này lưu cùng tư liệu, ở nhánh danh mục của kho.
Phạm vi chia sẻ và việc được làm ở từng mức
Gắn mỗi tư liệu với một mức chia sẻ giúp mọi người trong võ đường biết ngay mình được làm gì. Bảng dưới là khung gợi ý.
| Mức | Ai được xem | Được làm | Không được làm |
|---|---|---|---|
| Kín | Người sở hữu tư liệu và người phụ trách kho | Lưu trữ, sao lưu, chép lời trên máy không gửi dữ liệu ra ngoài | Gửi cho bất kỳ ai khác, đưa lên dịch vụ AI trực tuyến |
| Nội bộ | Người thầy, học trò được thầy cho phép | Dùng để dạy, cắt đoạn ôn bài, chiếu trong buổi sinh hoạt | Đăng lên mạng, gửi ra ngoài võ đường |
| Công khai có điều kiện | Mọi người, theo điều kiện người đồng ý đặt ra | Đăng bản đã che mặt hoặc che tên theo yêu cầu, ghi nguồn | Dùng vào quảng cáo, cắt ghép làm sai lệch nội dung |
| Công khai | Mọi người | Đăng, trích dẫn có ghi nguồn | Gán cho tư liệu những thông tin không có trong đó |
Mặc định mọi tư liệu mới ở mức kín cho tới khi có đồng ý cho mức cao hơn. Khi người đồng ý rút lại hoặc hạ mức, cập nhật ngay trong danh mục và gỡ các bản đã chia sẻ trong phạm vi võ đường kiểm soát được.
Trẻ em trong tư liệu võ: thêm một lớp thận trọng
Cần đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ. Với mọi đoạn ghi hình có trẻ em, kể cả trẻ chỉ xuất hiện phía sau, cần đồng ý của cha mẹ, và nên hỏi cả ý của chính các em khi các em đủ lớn để hiểu.
Mặc định không công khai. Video trẻ em tập võ chỉ nên ở mức nội bộ. Nếu muốn đăng, che mặt, không ghi tên đầy đủ, không ghi trường học hay nơi ở.
Không dùng để so sánh. Không dùng video trẻ để so em này với em khác, không làm bảng ai tập giống mẫu nhất, không bình luận về thể hình của trẻ.
Thận trọng với công cụ AI. Không đưa video, ảnh có mặt trẻ em lên dịch vụ AI trực tuyến khi chưa có đồng ý rõ ràng cho việc đó. Không dùng AI để ghép, chỉnh sửa hình ảnh trẻ em.
Xoá khi được yêu cầu. Phụ huynh xin gỡ video của con thì gỡ ngay ở mọi nơi võ đường kiểm soát, ghi lại ngày gỡ trong danh mục.
Dùng AI với tư liệu võ: những câu hỏi phải tự đặt trước
Mỗi lần định đưa một tư liệu vào công cụ AI, dù để chép lời, dịch, tóm tắt hay phục hồi ảnh, hãy tự hỏi ba câu. Thứ nhất, người được ghi và chủ sở hữu tư liệu có đồng ý cho việc này không, như đã ghi trong phiếu. Thứ hai, công cụ đó lưu dữ liệu ở đâu, có dùng dữ liệu để huấn luyện không, có cài đặt nào tắt được không; điều khoản thay đổi theo thời gian nên cần kiểm phiên bản hiện hành. Thứ ba, có cách nào làm mà không cần gửi nguyên tư liệu, như chỉ gửi phần đã chép ra chữ và đã che thông tin.
Một vấn đề ít được nghĩ tới là bản phái sinh do AI tạo ra. Ảnh phục hồi, video lồng tiếng, bản dịch đều có thể bị người xem hiểu là tư liệu gốc. Vì vậy mọi bản phái sinh phải được gắn nhãn rõ là đã qua xử lý bằng phần mềm, và không được thay chỗ tư liệu gốc khi chia sẻ.
Tuyệt đối không dùng AI để tạo ra hình ảnh hoặc giọng nói của người thầy, người giữ bài đã mất hay còn sống, như cho ảnh cũ "cử động" hay tạo giọng đọc thơ quyền, khi chưa có đồng ý của họ hoặc gia đình. Dù với ý tưởng nhớ, sản phẩm như vậy dễ gây hiểu nhầm và tổn thương.
Khi có người muốn dùng tư liệu của võ đường
Khi kho tư liệu có giá trị, sẽ có người xin dùng: nhà nghiên cứu, người làm phim tài liệu, võ đường bạn, ấn phẩm địa phương. Quy trình gợi ý để trả lời cho đúng:
- Hỏi rõ người xin dùng là ai, dùng tư liệu nào, vào việc gì, trong phạm vi nào, bao lâu.
- Tra danh mục xem tư liệu đó đang ở mức chia sẻ nào và phiếu đồng ý cho phép gì.
- Nếu việc xin dùng vượt quá phạm vi đã đồng ý, liên hệ lại người được ghi hoặc gia đình để hỏi; không tự quyết thay họ.
- Khi đồng ý cho dùng, ghi lại bằng văn bản: tư liệu nào, dùng vào việc gì, cách ghi nguồn, có được cắt ghép không, có được dùng thương mại không.
- Giao bản phù hợp với mục đích, thường là bản sao, không giao bản gốc.
- Ghi vào sổ theo dõi chia sẻ, và nếu có thể, xin một bản sản phẩm cuối để lưu vào kho.
Nếu phát sinh vấn đề phức tạp như người xin dùng muốn độc quyền, muốn dùng thương mại, hay có tranh chấp giữa các bên về quyền với tư liệu, nên tìm tư vấn pháp lý trước khi trả lời. Võ đường không nên tự diễn giải luật cho những trường hợp này.
Rút lại đồng ý: làm sao cho trọn vẹn
Người được ghi có quyền đổi ý, và võ đường nên coi đó là chuyện bình thường chứ không phải sự cố. Có người lúc đầu đồng ý công khai, sau thấy video bị bình luận khiếm nhã nên muốn gỡ. Có gia đình đồng ý khi người thân còn sống, sau đó muốn giữ tư liệu trong phạm vi gia đình. Có học trò đã nghỉ tập và không muốn hình mình còn trên trang của võ đường.
Khi nhận yêu cầu, việc đầu tiên là xác nhận lại bằng lời hoặc tin nhắn: tư liệu nào, rút lại tới mức nào, gỡ hẳn hay chỉ hạ từ công khai xuống nội bộ. Sau đó tra sổ theo dõi chia sẻ để biết bản sao đã đi những đâu: trang của võ đường, nhóm học trò, đối tác đã xin dùng. Gỡ ở mọi chỗ võ đường kiểm soát, gửi lời đề nghị gỡ tới những chỗ đã nhận bản sao, và ghi lại ngày làm từng việc trong danh mục.
Nên nói thật với người yêu cầu rằng những bản đã lan ra ngoài, như người lạ đã tải về, võ đường không thể bảo đảm thu hồi hết. Chính vì điều này, mức chia sẻ mặc định nên là kín, và mỗi lần nâng mức phải cân nhắc kỹ. Việc xử lý một yêu cầu rút lại nhanh, tôn trọng và có ghi chép là thứ giữ được lòng tin của những người sẵn lòng góp tư liệu cho võ đường về sau.
Câu hỏi thường gặp
Người giữ bài đã mất thì ai đồng ý thay cho việc dùng tư liệu?
Thường là gia đình, người thân mà người giữ bài đã chỉ định hoặc theo thoả thuận trong gia đình. Nếu phiếu đồng ý lúc trước đã ghi rõ phạm vi, tiếp tục theo phạm vi đó. Muốn mở rộng phạm vi thì hỏi gia đình. Trường hợp phức tạp nên hỏi ý kiến luật sư.
Video võ đường tự quay có cần xin đồng ý của học trò người lớn không?
Nên có. Học trò người lớn có quyền với hình ảnh của mình. Có thể đưa nội dung đồng ý vào phiếu đăng ký học, nói rõ võ đường quay để làm gì, chia sẻ tới đâu, và học trò có thể từ chối xuất hiện ở các đoạn công khai.
Có được đăng lại video bài quyền của nơi khác lên trang võ đường mình không?
Không nên khi chưa có sự đồng ý của nơi đã quay và người trong video. Ngay cả khi video đang công khai trên mạng, điều đó không có nghĩa bạn được đăng lại. Nếu muốn giới thiệu, hãy xin phép và ghi rõ nguồn.
Dùng AI chép lời ghi âm người cao tuổi có vi phạm quyền riêng tư không?
Tuỳ người đó đã đồng ý những gì và công cụ xử lý dữ liệu ra sao. Nên ghi rõ trong phiếu đồng ý việc có dùng công cụ AI, ưu tiên công cụ chạy trên máy không gửi dữ liệu ra ngoài với tư liệu nhạy cảm, và che thông tin cá nhân của người thứ ba trong bản ghi.
Bài quyền cổ truyền có thuộc quyền tác giả của ai không?
Đây là câu hỏi pháp lý phức tạp, phụ thuộc vào quy định hiện hành và từng trường hợp. Về mặt thực hành, võ đường nên tôn trọng người giữ bài và dòng truyền, ghi nguồn đầy đủ, và hỏi luật sư khi có ý định dùng tư liệu vào mục đích thương mại.
Học trò tự quay thầy diễn bài trong buổi tập có được không?
Nên hỏi thầy trước. Nhiều người thầy không muốn bài bị quay lẻ tẻ vì lo bản quay thiếu góc, sai hình mẫu, rồi lan ra ngoài. Võ đường nên có quy định chung về việc quay trong buổi tập, đọc cho học trò mới từ đầu.