Số hoá sổ tay võ chép tay gồm ba việc theo đúng thứ tự: chụp từng trang thật rõ và giữ ảnh gốc, chép chữ ra văn bản có người soát, rồi mới đến sắp xếp, tìm kiếm và chia sẻ. AI giúp nhiều ở bước đọc chữ và gợi ý sắp xếp, nhưng với chữ viết tay cũ, mực phai, có cả chữ Hán Nôm, máy sai rất thường. Bản gốc giấy vẫn là thứ quý nhất, số hoá không thay được nó.
Nhiều võ đường và gia đình người tập võ còn giữ những cuốn sổ ghi bài, ghi lời thầy dặn, ghi tên học trò, cùng những tấm ảnh đen trắng chụp lớp tập. Bài này hướng dẫn cách số hoá chúng bằng điện thoại và máy tính thông thường, cách dùng AI cho đúng chỗ, và những việc không được làm với bản gốc. Phần sắp xếp kho tư liệu chung có bài riêng trong danh mục.
Trước khi chạm vào sổ cũ: đánh giá tình trạng và xin phép
Sổ tay võ cũ thường là tài sản của một gia đình, không phải của võ đường. Việc đầu tiên là hỏi rõ ai là chủ sở hữu, họ có đồng ý cho chụp không, chụp để làm gì, ai được xem bản số. Ghi lại sự đồng ý bằng giấy hoặc tin nhắn. Có gia đình chỉ cho chụp để lưu nội bộ, có gia đình không muốn một số trang bị chụp; tôn trọng tất cả những giới hạn đó.
Sau đó, quan sát tình trạng sổ. Giấy giòn, mép vụn, gáy bung, vết ố, nấm mốc, côn trùng cắn là những dấu hiệu cần đặc biệt cẩn thận. Sổ đã quá giòn thì không nên mở phẳng hết cỡ để chụp, vì gáy có thể gãy. Nếu thấy mốc, làm việc ở chỗ thoáng, đeo khẩu trang, và không để sổ mốc cạnh sổ còn lành.
Ảnh cũ cũng vậy: ảnh dính vào nhau, dính vào kính khung, cong vênh, bong lớp thuốc. Đừng cố tách ảnh dính bằng tay hay bằng nước. Những trường hợp này nên hỏi người làm bảo quản tư liệu ở thư viện hoặc bảo tàng địa phương trước khi động vào. Một tấm ảnh rách vì vội vàng thì không phần mềm nào phục hồi được nguyên trạng.
Chụp sổ tay và giấy tờ bằng điện thoại
Với phần lớn võ đường, điện thoại và một góc bàn sáng là đủ để có bản chụp tốt. Quy trình dưới đây giúp ảnh đều, rõ chữ và dễ chép lại về sau.
- Chọn nơi có ánh sáng tự nhiên dịu, không nắng chiếu thẳng, hoặc dùng hai đèn bàn chiếu chéo từ hai bên để tránh bóng tay và bóng điện thoại.
- Rửa tay sạch, lau khô; nếu có găng vải cotton mỏng thì dùng khi lật trang. Không dùng găng cao su dày vì khó cảm nhận độ giòn của giấy.
- Đặt sổ trên mặt phẳng tối màu, dùng vật đỡ mềm như khăn gấp dưới gáy để sổ không phải mở phẳng hoàn toàn.
- Giữ điện thoại song song với trang giấy, chụp thẳng từ trên xuống. Có giá đỡ hoặc chân máy chúc xuống thì tốt hơn cầm tay.
- Mỗi trang chụp ít nhất một ảnh toàn trang, thêm ảnh cận ở chỗ chữ nhỏ, chữ mờ hoặc có hình vẽ minh hoạ thế võ.
- Đặt một thước nhỏ hoặc thẻ màu trung tính ở mép khung trong một vài ảnh để người sau biết kích thước thật và màu giấy.
- Chụp cả bìa trước, bìa sau, gáy và những trang trống, vì dấu vết trên đó cũng là thông tin.
- Đánh số ảnh theo thứ tự trang ngay khi chép vào máy tính, ghi chú những trang bị thiếu, rách hoặc dính.
Không dùng ứng dụng quét tài liệu ở chế độ tự làm phẳng, tự tăng tương phản cho bản gốc lưu trữ. Những chế độ đó biến giấy ngả vàng thành trắng tinh và có thể xoá mất nét bút chì mờ. Bạn có thể tạo thêm một bản đã chỉnh để dễ đọc, nhưng bản lưu phải là ảnh chụp chưa xử lý.
Dùng AI đọc chữ viết tay: kỳ vọng thế nào cho đúng
Công cụ nhận dạng chữ viết tay tiếng Việt đã khá hơn nhiều so với vài năm trước, đặc biệt với chữ quốc ngữ viết rõ. Với sổ võ cũ, độ chính xác giảm mạnh vì chữ viết tắt, dấu bị mờ, giấy ố, nét bút chồng lên nhau, và nhiều thuật ngữ Hán Việt mà máy hay đoán thành từ quen. Phần chữ Hán Nôm, nếu có, càng khó hơn và cần người biết chữ.
Cách dùng hợp lý là để máy làm bản đọc nháp cho từng trang, sau đó một người đọc được chữ của người viết sổ, thường là người nhà hoặc học trò lâu năm, soát lại từng dòng bên cạnh ảnh gốc. Chỗ không đọc được để trống, đánh dấu bằng ngoặc vuông. Không để máy đoán điền.
Một câu lệnh mẫu cho chatbot có khả năng đọc ảnh: "Đây là ảnh một trang sổ chép tay tiếng Việt cũ. Hãy chép lại đúng từng chữ đọc được, giữ nguyên xuống dòng như bản gốc. Chữ nào không chắc thì đặt trong ngoặc vuông kèm dấu hỏi. Không sửa chính tả, không diễn giải, không bổ sung chữ còn thiếu." Trước khi gửi, hãy che những thông tin cá nhân của người thứ ba nếu trang có ghi tên, địa chỉ học trò.
Với trang có hình vẽ minh hoạ thế võ, đừng nhờ AI "giải thích động tác trong hình". Nó sẽ mô tả theo hiểu biết chung về võ, có khi trái ngược với ý người vẽ. Ghi chú về hình vẽ phải đến từ người giữ bài.
Phục hồi ảnh cũ: được làm gì, không được làm gì
Phần mềm phục hồi ảnh bằng AI hiện có thể làm nét, xoá vết xước, tô màu ảnh đen trắng chỉ bằng vài thao tác. Với tư liệu võ, mỗi thao tác đều có cái giá riêng.
| Thao tác | Lợi ích | Rủi ro với tư liệu | Cách làm an toàn |
|---|---|---|---|
| Xoá vết xước, bụi | Ảnh dễ nhìn hơn | Ít rủi ro nếu chỉ xoá vết thật | Lưu thành bản phái sinh, giữ ảnh quét gốc |
| Làm nét khuôn mặt | Nhận ra người trong ảnh dễ hơn | Máy có thể vẽ ra nét mặt không có thật, làm người xem nhận nhầm người | Chỉ dùng để tham khảo, không dùng để xác định danh tính |
| Tô màu ảnh đen trắng | Gần gũi với người trẻ | Màu áo, màu đai, màu cờ do máy đoán, dễ bị hiểu là màu thật | Ghi rõ "ảnh tô màu bằng phần mềm, màu không phải tư liệu" |
| Vẽ thêm phần bị rách | Ảnh trông nguyên vẹn | Tạo ra chi tiết không tồn tại, như một bàn tay, một vật cầm | Không làm với bản lưu trữ; nếu cần cho triển lãm, ghi rõ phần được vẽ thêm |
Nguyên tắc chung: bản quét gốc là tư liệu, mọi bản đã qua AI là bản phái sinh. Bản phái sinh phải có tên tệp khác, ghi rõ đã làm gì, bằng loại công cụ nào, và không bao giờ được đặt thay chỗ bản gốc trong kho.
Ghi thông tin cho từng tấm ảnh cũ
Hỏi người còn nhớ, càng sớm càng tốt. Mang ảnh tới người cao tuổi trong võ đường hoặc gia đình, hỏi trong ảnh có ai, chụp ở đâu, dịp gì. Ghi đúng lời họ, kèm tên người nhận diện. Hai người nhận diện khác nhau thì ghi cả hai.
Chụp cả mặt sau ảnh. Mặt sau thường có chữ viết tay, dấu tiệm ảnh, ngày tháng. Đó là thông tin quan trọng để xác định thời điểm và nên được chụp lại cùng mặt trước.
Không suy đoán niên đại từ trang phục. Rất dễ tự kết luận "ảnh này chụp khoảng năm nào" từ kiểu áo, kiểu tóc. Nếu muốn ghi, hãy ghi là ước đoán, nêu căn cứ, và để trống ô ngày chụp chính thức.
Không để AI nhận diện khuôn mặt. Công cụ nhận diện khuôn mặt có thể so ảnh cũ với ảnh trên mạng và đưa ra cái tên sai. Danh tính người trong ảnh chỉ lấy từ người quen biết họ.
Ghi quyền sử dụng. Ảnh của gia đình nào, ai chụp nếu biết, được dùng trong phạm vi nào. Người trong ảnh hoặc con cháu họ có thể không muốn ảnh được công khai.
Bảo quản bản gốc sau khi đã số hoá
Số hoá xong không có nghĩa là có thể cất sổ cũ vào góc nào cũng được. Bản số có thể hỏng, định dạng có thể lỗi thời, còn bản gốc giấy giữ được thông tin mà ảnh chụp bỏ sót. Vài việc nên làm:
- Cất sổ và ảnh trong hộp giấy không axit hoặc ít nhất hộp giấy sạch, khô, đặt nơi tránh ánh nắng trực tiếp, xa bếp và nơi ẩm.
- Không dùng băng dính, ghim kim loại, dây thun để giữ trang rời; dùng bìa giấy kẹp nhẹ.
- Đặt ảnh trong bao giấy hoặc bao nhựa dành cho lưu trữ ảnh, mỗi ảnh một bao, không xếp chồng ảnh trực tiếp lên nhau.
- Mùa nồm ẩm ở miền Bắc, mùa mưa ở miền Nam, kiểm hộp định kỳ, đặt gói hút ẩm và thay khi cần.
- Lập một danh mục giấy liệt kê những gì có trong hộp, cất cùng hộp, đề phòng khi bản số không mở được.
- Bản số lưu ít nhất hai nơi khác nhau, một trong số đó ở ngoài võ đường, kiểm tra mở được mỗi năm.
Nếu sổ đã quá yếu, hãy cân nhắc liên hệ thư viện tỉnh, bảo tàng địa phương hoặc trường đại học có ngành lưu trữ để được tư vấn bảo quản. Nhiều nơi sẵn lòng giúp với tư liệu có giá trị địa phương, và họ có điều kiện bảo quản tốt hơn một tủ gỗ ở nhà.
Chia sẻ bản số: ai được xem và xem tới đâu
Bản số rất dễ sao chép, chỉ một lần gửi nhầm vào nhóm chat là không thu hồi được. Vì vậy, ngay khi lập kho, hãy chia tư liệu thành ba mức: chỉ gia đình chủ sở hữu và người phụ trách tư liệu; được dùng trong võ đường để dạy; được công khai. Mỗi tệp gắn một mức, mặc định là mức kín nhất cho tới khi có đồng ý khác.
Khi trích dẫn sổ tay trong bài giảng hay ấn phẩm, ghi rõ nguồn: sổ của ai, gia đình nào giữ, trang nào, theo bản chép do ai soát. Đừng chỉ ghi "theo sổ cũ", vì người đọc sau không biết sổ nào. Phần quyền tác giả và đồng ý với tư liệu võ có bài riêng trong danh mục, nên đọc kèm trước khi công khai bất cứ thứ gì.
Một thói quen nhỏ mà có ích: mỗi lần gửi bản số cho ai, ghi vào một sổ theo dõi ngày gửi, người nhận, tệp nào, mục đích gì. Khi gia đình chủ sở hữu hỏi lại tư liệu của họ đã đi tới đâu, bạn trả lời được ngay. Khi phát hiện một tấm ảnh bị đăng lên mạng ngoài ý muốn, sổ này giúp lần ra chỗ rò. Với tệp chia sẻ cho học trò xem để ôn bài, nên dùng bản độ phân giải thấp, có ghi chú nguồn ở góc, còn bản độ phân giải cao chỉ giữ trong kho.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng máy quét phẳng thay vì điện thoại không?
Máy quét phẳng cho ảnh đều và nét, hợp với ảnh rời và giấy tờ phẳng còn tốt. Với sổ đóng gáy đã cũ, ép sổ xuống mặt kính có thể làm gãy gáy, nên chụp bằng điện thoại từ trên xuống thường an toàn hơn cho bản gốc.
Ảnh chụp nên lưu định dạng gì?
Bản lưu trữ nên ở định dạng ít nén hoặc không nén, độ phân giải cao nhất máy cho phép. Bản để xem và chia sẻ có thể chuyển sang định dạng nhẹ hơn. Quan trọng là giữ bản gốc không bị nén đi nén lại qua nhiều lần chỉnh sửa.
Sổ có chữ Hán Nôm thì AI đọc được không?
Một số công cụ có thể gợi ý chữ Hán Nôm in rõ, nhưng với chữ viết tay cũ thì độ tin cậy thấp. Hãy nhờ người biết chữ Hán Nôm đọc và giải, dùng kết quả của máy chỉ như gợi ý ban đầu, ghi rõ ai đã đọc bản cuối.
Có nên tô màu ảnh lớp tập xưa để đăng kỷ niệm không?
Có thể làm bản tô màu để chia sẻ trong võ đường, miễn là ghi rõ đó là ảnh tô màu bằng phần mềm và màu sắc không phải tư liệu. Không thay ảnh gốc bằng bản tô màu trong kho, và hỏi ý gia đình những người trong ảnh trước khi đăng công khai.
Trang sổ có ghi tên và địa chỉ học trò cũ thì xử lý sao?
Đó là thông tin cá nhân của người thứ ba. Bản lưu trữ kín có thể giữ nguyên, nhưng bản dùng để dạy hay công khai cần che đi. Khi đưa ảnh trang sổ vào công cụ AI trực tuyến để đọc chữ, cũng nên che các thông tin này trước.
Số hoá xong có nên trả sổ gốc cho gia đình không?
Sổ là của gia đình thì trả lại, kèm một bản số và lời khuyên bảo quản. Nếu gia đình muốn gửi võ đường giữ, hãy lập biên nhận ghi rõ tình trạng sổ lúc nhận, và thoả thuận về việc ai được quyết định chia sẻ.