Một buổi phỏng vấn người cao tuổi giữ bài võ tốt nhất là buổi mà người phỏng vấn nói ít, hỏi bằng câu mở, ghi âm sạch và không cố xác minh ngay tại chỗ. Mục tiêu là ghi lại ký ức của một người về việc học, tập, dạy võ trong đời họ, với giọng và từ ngữ của chính họ. Việc kiểm tra, so sánh với nguồn khác là bước sau, làm trên bản chép, không làm bằng cách cãi với người kể.
Bài này đưa ra bộ câu hỏi chia theo chặng đời, cách bố trí ghi âm ở nhà người được phỏng vấn, cách dùng AI chép lời và đánh mốc, và cách ghi nhãn để người sau phân biệt được lời kể với điều đã kiểm chứng. Phần ghi hình bài quyền và phần thơ quyền có bài riêng trong cùng danh mục; ở đây chỉ bàn cuộc trò chuyện.
Vì sao phải phỏng vấn sớm và phỏng vấn nhiều buổi
Ký ức về cách một bài quyền được dạy, ai đứng lớp, lớp tập ở đâu, tập vào giờ nào, thầy hay sửa lỗi gì, những chuyện ấy thường không được ghi lại ở đâu cả. Khi người giữ bài không còn, phần lớn những chi tiết đó mất theo. Đó là lý do người làm tư liệu nên bắt đầu sớm, kể cả khi chưa có kế hoạch hoàn chỉnh, và chấp nhận rằng buổi đầu có thể chỉ là một buổi làm quen.
Phỏng vấn nhiều buổi ngắn tốt hơn một buổi dài. Người lớn tuổi mệt nhanh, và ký ức thường trở lại dần: hôm nay kể sơ, tuần sau nhớ thêm một tên người, một địa điểm. Mỗi buổi chỉ nên kéo dài khoảng một giờ, nghỉ giữa chừng. Lần sau, mở đầu bằng việc đọc lại vài ý của buổi trước, người kể thường sẽ bổ sung hoặc sửa.
Một điều cần chuẩn bị tâm lý: những gì bạn nghe được có thể khác với những gì bạn đọc ở sách, nghe ở nơi khác, hoặc khác với lời của chính người đó trong một buổi khác. Đó không phải là dấu hiệu người kể nói sai. Ký ức con người có cấu trúc riêng, và sự khác biệt giữa các lời kể là chất liệu cho người nghiên cứu. Việc của bạn là ghi lại trung thực từng lời, ghi rõ ngày và hoàn cảnh.
Bộ câu hỏi mở chia theo chặng đời
Câu hỏi mở là câu không trả lời được bằng có hoặc không, và không chứa sẵn đáp án. Danh sách dưới chỉ là gợi ý; buổi phỏng vấn thật đi theo mạch kể của người được hỏi, bạn dùng danh sách để không bỏ sót.
- Tuổi nhỏ: Bác bắt đầu tập võ thế nào? Ai đưa bác tới lớp? Lớp tập khi đó trông ra sao, ở đâu, tập lúc nào trong ngày?
- Người dạy: Bác nhớ gì về người dạy mình? Họ thường sửa cho học trò những lỗi gì? Họ dạy bằng cách nào, làm mẫu, giảng, hay bắt tập lặp lại?
- Bài tập và bài quyền: Bác học những bài nào trước, bài nào sau? Bác nhớ bài nào khó nhất? Bác học thuộc bài bằng cách nào?
- Đời sống quanh võ: Ngoài giờ tập, việc học võ ảnh hưởng tới công việc, gia đình của bác ra sao? Có dịp nào võ đường diễn cho làng xem không?
- Dạy lại: Bác bắt đầu dạy người khác khi nào? Bác dạy khác thầy mình ở điểm nào? Có điều gì bác giữ nguyên tuyệt đối không đổi?
- Hiện tại: Bác thấy việc tập võ bây giờ khác xưa ở đâu? Bác muốn người sau giữ lại điều gì nhất?
Tránh câu dẫn dắt như "Hồi đó tập khổ lắm phải không bác?" hay "Bài này có phải bắt nguồn từ chỗ ấy không?". Những câu đó gợi sẵn câu trả lời, và người lớn tuổi lịch sự thường đồng ý để người hỏi vui lòng. Hãy hỏi: "Hồi đó việc tập ra sao?" và để khoảng lặng cho họ nghĩ.
Bố trí ghi âm, ghi hình ở nhà người được phỏng vấn
Phỏng vấn thường diễn ra ở hiên nhà, phòng khách hay sân võ đường, nơi có tiếng quạt, tiếng xe, tiếng gà. Vài việc dưới đây giúp tệp ghi âm đủ sạch để AI chép lời và người sau nghe rõ.
- Chọn chỗ ngồi xa đường lớn, tắt quạt trần hoặc quạt đứng chĩa vào micro, tắt tivi. Hỏi trước gia đình để không ai bật loa trong lúc ghi.
- Đặt máy ghi âm hoặc điện thoại cách miệng người kể khoảng một gang tay đến hai gang tay, trên một giá nhỏ hoặc chồng sách, không cầm tay. Nếu có micro cài áo, dùng micro cài cho người kể.
- Dùng thêm một máy thứ hai ghi dự phòng, đặt ở chỗ khác. Mất tệp do máy hết pin giữa chừng là chuyện rất hay xảy ra.
- Nếu ghi hình, đặt máy ở góc lệch, khung lấy được tay người kể, vì người giữ bài hay minh hoạ bằng tay khi kể về thế võ. Hỏi trước họ có muốn lộ mặt không.
- Mở đầu tệp bằng một câu xác định: ngày, nơi, tên người hỏi, tên người kể như họ muốn được ghi, và lời đồng ý của họ cho việc ghi âm.
- Ghi chú tay song song: mốc thời gian đại khái khi người kể nhắc tên người, tên nơi, tên bài. Ghi chú này giúp đối chiếu khi bản chép của máy nghe sai.
Đừng ghi âm lén, kể cả với ý tốt. Người kể có quyền biết mình đang được ghi và có quyền xin tắt máy ở những đoạn họ không muốn lưu lại. Khi họ nói "đoạn này đừng ghi", hãy tắt máy thật và ghi chú trong phiếu rằng có một đoạn không ghi theo yêu cầu.
Trong buổi phỏng vấn: nghe nhiều hơn nói
Người phỏng vấn tốt thường nói chưa tới một phần năm thời lượng. Sau mỗi câu trả lời, hãy chờ thêm vài giây trước khi hỏi tiếp; khoảng lặng đó thường kéo ra chi tiết quý nhất. Gật đầu, nhìn người kể, ghi chú, nhưng tránh chen vào bằng câu "đúng rồi" hay "cháu cũng nghe vậy", vì lời của bạn sẽ lẫn vào tệp ghi âm và có khi dẫn hướng câu chuyện.
Khi người kể nhắc tới một tên người, một địa danh hay tên một bài, hãy xin họ nhắc lại chậm, hoặc đánh vần nếu là chữ hiếm. Đừng tự sửa thành cách gọi bạn quen. Nếu họ nói một năm tháng cụ thể, ghi lại đúng như thế và đánh dấu là theo lời kể. Bạn không cần biết ngay năm đó đúng hay sai.
Gặp chỗ mâu thuẫn với một nguồn khác, hãy hỏi mở: "Có người kể chuyện này hơi khác, bác nghĩ sao?" thay vì "Nhưng sách ghi khác". Người kể có thể giải thích, có thể giữ ý mình, cả hai đều là dữ liệu. Tránh biến buổi phỏng vấn thành buổi tranh luận về đúng sai lịch sử, việc đó dành cho bước đối chiếu sau.
Cuối buổi, hỏi một câu để mở: "Còn điều gì bác muốn nói mà cháu chưa hỏi không?" và một câu để nối: "Bác có biết ai khác cùng thời còn nhớ những chuyện này không?" Câu thứ hai thường dẫn tới người được phỏng vấn tiếp theo.
Chép lời bằng AI: làm nhanh mà không làm sai
Cho máy làm bản nháp, người làm bản chuẩn. Công cụ chuyển giọng nói thành chữ tiết kiệm phần lớn thời gian gõ, nhưng với giọng người cao tuổi, giọng vùng và thuật ngữ võ, lỗi rất nhiều. Người có mặt trong buổi phỏng vấn nên soát bản nháp trong vòng vài ngày, khi còn nhớ ngữ cảnh.
Che thông tin trước khi đưa lên dịch vụ trực tuyến. Nếu dùng dịch vụ chép lời qua mạng, hãy cân nhắc phần người kể nhắc chuyện riêng tư, tên người thứ ba, chuyện gia đình. Đoạn nhạy cảm có thể tự chép tay, hoặc dùng công cụ chạy trên máy tính không gửi dữ liệu ra ngoài.
Giữ nguyên giọng kể. Không nhờ AI "viết lại cho mạch lạc". Bản chép phải giữ cách nói của người kể, kể cả câu lặp, từ địa phương, chỗ ngập ngừng quan trọng. Muốn có bản đọc dễ hơn thì làm thêm một bản tóm tắt riêng, ghi rõ là tóm tắt.
Đánh mốc thời gian. Bản chép nên có mốc phút giây ở đầu mỗi đoạn, để người sau muốn nghe giọng thật chỉ cần tua tới. Nhiều công cụ chép lời tự tạo mốc, bạn chỉ cần soát lại cho khớp.
Dùng AI lập chỉ mục, không lập luận. Có thể nhờ chatbot liệt kê các tên người, tên nơi, tên bài được nhắc trong bản chép kèm mốc thời gian. Không nhờ nó suy ra quan hệ thầy trò, niên đại hay nguồn gốc từ bản chép; những suy luận ấy là việc của người nghiên cứu, có căn cứ.
Ghi nhãn từng thông tin trong bản chép
Khi bản chép được dùng lại, người đọc cần biết mỗi chi tiết thuộc loại nào. Bốn nhãn dưới đây đơn giản mà đủ dùng cho kho tư liệu võ đường.
| Nhãn | Nghĩa | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Lời kể | Người được phỏng vấn nói, chưa đối chiếu với nguồn khác | Theo lời bác, lớp tập khi ấy họp ở sân đình vào buổi tối |
| Lời kể có đối chiếu | Có ít nhất một nguồn độc lập khác kể giống | Hai người cùng lớp, phỏng vấn riêng, đều nhắc tới việc tập ở sân đình |
| Có tư liệu gốc | Có giấy tờ, ảnh, sổ sách có xuất xứ rõ xác nhận | Một tấm ảnh lớp tập có ghi chú của người chụp, được gia đình lưu giữ |
| Còn mâu thuẫn | Các nguồn nói khác nhau, chưa giải quyết | Hai người kể nhớ hai năm khác nhau cho cùng một sự kiện |
Phần lớn thông tin trong kho tư liệu võ cổ truyền sẽ mang nhãn lời kể, và điều đó hoàn toàn bình thường. Điều cần tránh là để một lời kể đơn lẻ được chép lại nhiều lần cho tới khi trông như sự thật đã được xác nhận.
Sau buổi phỏng vấn: cảm ơn, gửi lại và giữ quan hệ
Gửi lại cho người được phỏng vấn hoặc gia đình họ một bản ghi âm và, khi xong, một bản chép in chữ to. Nhiều gia đình rất quý bản này vì đó là giọng ông bà được lưu lại. Đây cũng là dịp để họ sửa những chỗ chép sai, bổ sung chi tiết, hoặc rút lại những đoạn họ không muốn lưu.
Ghi rõ trong phiếu tư liệu phạm vi đồng ý: chỉ lưu trong gia đình và võ đường, được dùng để dạy, được trích một phần trong ấn phẩm, hay được công khai toàn bộ. Nếu người kể muốn giới hạn, tôn trọng tuyệt đối, kể cả về sau khi họ không còn, trừ khi gia đình đồng ý khác.
Đừng quên giữ sức khoẻ cho người được phỏng vấn. Nếu trong buổi họ có dấu hiệu mệt nhiều, khó thở, chóng mặt, hãy dừng lại, mời nước, và nếu cần thì báo người nhà đưa đi khám. Không có câu chuyện nào quan trọng hơn sức khoẻ của người kể.
Câu hỏi thường gặp
Có nên gửi trước câu hỏi cho người được phỏng vấn không?
Có thể gửi vài chủ đề chính để họ có thời gian nhớ lại, nhưng không nên gửi bộ câu hỏi chi tiết. Nếu họ chuẩn bị sẵn câu trả lời, buổi nói chuyện thường cứng hơn và mất những chi tiết tự nhiên bật ra khi được hỏi trực tiếp.
Người kể nói chuyện lan man ra ngoài võ thuật thì có nên kéo lại không?
Nên cho họ kể một lúc trước khi nhẹ nhàng quay về chủ đề. Nhiều chuyện tưởng như ngoài lề, về nghề nghiệp, gia đình, làng xóm, lại cho thấy bối cảnh mà việc học võ diễn ra. Kéo lại quá sớm làm người kể mất hứng.
Có nên nhờ AI tự đặt câu hỏi phỏng vấn không?
Có thể nhờ AI gợi ý thêm câu hỏi mở theo từng chặng đời, rồi bạn chọn và sửa cho hợp với người được phỏng vấn. Nhưng đừng đưa nguyên danh sách máy viết vào buổi nói chuyện; câu hỏi phải phù hợp với những gì bạn đã biết về họ.
Người kể muốn xoá một đoạn sau khi đã ghi thì làm sao?
Tôn trọng yêu cầu đó. Cắt đoạn ấy khỏi bản lưu và bản chép, ghi chú trong phiếu rằng có một đoạn bị lược theo yêu cầu của người kể, ngày nào. Không giữ lại một bản đầy đủ ở chỗ khác, vì như thế là phá vỡ lòng tin.
Nên phỏng vấn một người hay nhiều người cùng lúc?
Phỏng vấn riêng từng người cho lời kể độc lập, dễ đối chiếu. Phỏng vấn nhóm, như hai người cùng lớp năm xưa, thường gợi được nhiều ký ức hơn vì họ nhắc nhau, nhưng lời kể dễ hoà vào nhau. Tốt nhất là làm cả hai, ghi rõ hình thức trong phiếu.
Người phỏng vấn không biết võ có làm được không?
Làm được, và đôi khi còn tốt vì bạn hỏi những câu cơ bản mà người trong nghề bỏ qua. Chỉ cần nhờ một người biết võ cùng nghe lại bản ghi để soát thuật ngữ, và ghi rõ trong phiếu ai đã soát.