Một câu lệnh tốt cho việc tập võ gồm năm phần: bạn là ai, bạn muốn việc gì, giới hạn ra sao, kết quả trình bày thế nào, và chỗ nào chatbot phải tự kiểm. Bài này gom 24 câu lệnh mẫu viết sẵn theo khung đó, chia theo sáu nhóm việc: ghi chép, ôn bài, thuật ngữ, chuẩn bị lên lớp, việc của huấn luyện viên và việc của phụ huynh.
Các câu lệnh dùng được với hầu hết chatbot phổ biến, không cần gói trả phí. Phần trong ngoặc là chỗ bạn thay bằng thông tin của mình. Chúng không dạy kỹ thuật mới và không thay lời thầy; mục đích là giúp bạn giữ nhịp tập đều, nhớ điều đã học và đến lớp với câu hỏi rõ ràng hơn.
Khung năm phần của một câu lệnh
Bối cảnh. Tuổi, số tháng hoặc năm đã tập, loại môn (môn có hệ thống đai, môn đối kháng dùng chân, võ cổ truyền), chấn thương cũ, số buổi mỗi tuần. Thiếu phần này, chatbot mặc định bạn là một người khoẻ mạnh trung bình và gợi ý theo đó.
Việc cần làm. Một động từ rõ ràng: sắp xếp, tóm tắt, giải thích, soạn câu hỏi, lập bảng. Tránh những yêu cầu mơ hồ như "giúp mình giỏi võ hơn".
Giới hạn. Thời gian, dụng cụ, không gian, những điều không được làm. Ví dụ: hai mươi phút, không có bao cát, phòng rộng chừng hai mét, không có động tác nhảy bật, không thêm kỹ thuật chưa học.
Định dạng. Danh sách đánh số, bảng hai cột, một đoạn ngắn để dán vào ghi chú điện thoại. Định dạng rõ giúp bạn đọc nhanh trong lúc nghỉ giữa buổi, và dễ dán vào sổ tay hay gửi cho thầy xem trước.
Tự kiểm. Yêu cầu chatbot đánh dấu phần không chắc, phần cần thầy xác nhận và cho phép nó trả lời không biết. Phần này nhỏ nhưng giảm đáng kể những câu trả lời tự tin quá mức.
Nhóm một: ghi chép buổi tập
Ghi chép là việc AI làm tốt nhất và ít rủi ro nhất. Bạn chỉ cần nói hoặc gõ vội vài dòng sau buổi tập, phần còn lại để chatbot sắp xếp.
- "Đây là mấy dòng mình ghi vội sau buổi tập: (dán). Sắp lại thành ba mục: kỹ thuật đã học, lỗi thầy chỉ ra, điều cần ôn. Giữ nguyên lời thầy, không diễn giải thêm."
- "Từ ghi chú bốn buổi tập gần nhất dưới đây, liệt kê những lỗi được nhắc lại từ hai lần trở lên. (dán ghi chú)"
- "Biến ghi chú này thành một trang sổ tay tập võ có ngày, nội dung, cảm nhận cơ thể, câu hỏi cho thầy. Ô nào thiếu thông tin thì để trống."
- "Mình vừa ghi âm lời dặn của thầy, đây là bản chép tự động có thể sai chính tả: (dán). Sửa lỗi chính tả hiển nhiên, đánh dấu những từ nghe không rõ thay vì tự đoán."
Câu cuối đặc biệt hữu ích với các thuật ngữ võ: phần mềm chép giọng nói hay chép sai từ Hán Việt, và chatbot dễ "sửa" thành một từ khác nghĩa. Bắt nó đánh dấu thay vì tự sửa giúp bạn giữ đúng lời thầy.
Nhóm hai: ôn bài ở nhà
Các câu lệnh dưới đây chỉ dùng cho những gì đã học trên lớp. Kỹ thuật mới, ngã, đối kháng và binh khí cần người hướng dẫn trực tiếp.
- "Mình có (số) phút mỗi tối, ba tối một tuần. Dựa trên danh sách cần ôn sau đây, xếp lịch ôn sao cho mỗi nội dung được lặp ít nhất hai lần một tuần. (dán danh sách)"
- "Chia bài quyền mình đang học thành các đoạn ngắn theo tên gọi mình liệt kê dưới đây, gợi ý thứ tự ôn từng đoạn rồi nối lại. Không mô tả động tác thay thầy. (dán tên các đoạn)"
- "Gợi ý năm cách tự kiểm tư thế trung bình tấn trước gương mà không cần thiết bị, kèm dấu hiệu nào thì nên dừng."
- "Soạn một danh sách khởi động tám phút trước khi ôn đá ở nhà, cho người từng đau thắt lưng nhẹ, không có động tác cúi gập nhanh."
- "Mình thường quên thu tay về thế thủ sau khi đấm. Gợi ý ba cách tự nhắc trong lúc ôn ở nhà, không cần ứng dụng."
Nhóm ba: thuật ngữ và tài liệu
Võ thuật có nhiều từ Hán Việt và tên gọi khác nhau theo nơi. Chatbot giúp giải nghĩa chữ, nhưng phải bắt nó nói rõ chỗ không chắc.
- "Giải nghĩa từng chữ trong cụm (cụm từ), nói rõ đây là nghĩa chữ, không khẳng định đây là cách hiểu của môn nào."
- "Mình có danh sách thuật ngữ thầy dùng dưới đây. Lập bảng hai cột: thuật ngữ, nghĩa theo chữ. Cột thứ ba để trống cho mình ghi nghĩa thầy giảng."
- "Đọc đoạn tài liệu này và tóm tắt các ý chính trong năm gạch đầu dòng. Không thêm thông tin ngoài đoạn văn. (dán đoạn)"
- "Tạo mười thẻ ôn thuật ngữ, mặt trước là từ, mặt sau là nghĩa theo chữ, dựa đúng vào danh sách mình đưa."
- "Cụm từ (cụm từ) có thể viết theo những cách nào khác trong tiếng Việt? Chỉ liệt kê cách viết, không khẳng định cách nào là đúng của môn nào."
Với nhóm này, nguyên tắc là tách nghĩa chữ khỏi nghĩa trong môn. Nghĩa chữ chatbot làm khá ổn vì đó là kiến thức ngôn ngữ chung; nghĩa trong môn, tức là động tác cụ thể mà tên gọi chỉ tới, phải lấy từ thầy. Cột để trống cho bạn tự ghi chính là cách giữ ranh giới đó ngay trên trang giấy.
Nhóm bốn: chuẩn bị lên lớp và kỳ lên đai
Nội dung thi đai mỗi nơi một khác, nên các câu lệnh dưới đây chỉ giúp sắp xếp dựa trên tài liệu do võ đường của bạn cung cấp.
- "Đây là nội dung kỳ thi lên đai võ đường phát cho mình: (dán). Lập lịch ôn sáu tuần, mỗi tuần ba buổi, dồn phần mình yếu (nêu phần yếu) vào nửa đầu."
- "Soạn một phiếu tự kiểm từ nội dung thi trên, mỗi mục có ba ô: chưa làm được, làm được khi chậm, làm được ổn định. Không có ô điểm số."
- "Mình hay run khi biểu diễn trước người khác. Gợi ý cách chuẩn bị tâm lý trong tuần trước kỳ thi, không có lời khuyên về thuốc hay thực phẩm chức năng."
- "Giúp mình soạn ba câu hỏi ngắn, lịch sự để hỏi thầy về phần (nội dung) mà mình chưa chắc."
- "Tuần sau là kỳ thi. Gợi ý cách giảm dần cường độ tập trong bảy ngày cuối để cơ thể hồi phục, không có lời khuyên nhịn ăn hay giảm cân."
Hai câu cuối nhắc một điều quan trọng: tuần trước kỳ thi không phải lúc tập dồn hay ép cân. Nếu chatbot gợi ý bất cứ điều gì liên quan đến nhịn ăn, nhịn nước, thuốc hay thực phẩm chức năng, bỏ qua phần đó và hỏi thầy hoặc người có chuyên môn y tế.
Nhóm năm và sáu: huấn luyện viên và phụ huynh
Một vài câu lệnh khởi đầu cho hai nhóm người dùng còn lại. Câu lệnh chi tiết hơn cho từng việc nằm ở các danh mục riêng của trang.
- Huấn luyện viên: "Soạn khung một buổi học chín mươi phút cho lớp người lớn mới tập ba tháng, gồm khởi động, ôn, kỹ thuật chính (tên kỹ thuật), thể lực bổ trợ, thả lỏng. Chỉ ghi thời lượng và mục tiêu từng phần, phần kỹ thuật mình tự điền."
- Huấn luyện viên: "Viết tin nhắn ngắn, lịch sự báo phụ huynh lớp nghỉ buổi (ngày) và học bù buổi (ngày). Không nêu tên học viên."
- Huấn luyện viên: "Soạn mẫu sổ quan sát tiến bộ theo mốc kỹ năng, không có cột điểm hay xếp hạng, có ô ghi điều em làm tốt hơn tháng trước."
- Phụ huynh: "Con mình (tuổi) đang học võ, gợi ý ba trò chơi mười phút để ôn tấn cùng con ở nhà, an toàn trong phòng khách, không so con với ai."
- Phụ huynh: "Soạn giúp vài câu hỏi để hỏi huấn luyện viên về cách lớp đảm bảo an toàn cho trẻ."
Trong mọi câu lệnh liên quan đến võ sinh, nhất là trẻ em, không dán họ tên đầy đủ, ảnh, ngày sinh hay thông tin liên lạc vào chatbot. Thay bằng chữ cái hoặc biệt danh nếu cần phân biệt.
Khi kết quả chưa ưng: chỉnh câu lệnh thế nào
Câu trả lời đầu tiên hiếm khi hoàn hảo. Thay vì gõ lại từ đầu, hãy chỉnh từng phần của khung năm phần. Nếu chatbot gợi ý quá nặng, thêm bối cảnh: "mình mới tập, từng đau gối, chỉ có hai mươi phút". Nếu nó lan man, siết định dạng: "chỉ năm gạch đầu dòng, mỗi dòng không quá hai mươi chữ". Nếu nó tự thêm kỹ thuật lạ, nhắc giới hạn: "chỉ dùng những gì có trong danh sách mình đưa".
Một cách hữu ích khác là bảo chatbot hỏi ngược lại bạn trước khi trả lời: "trước khi lập lịch, hỏi mình tối đa năm câu để hiểu tình trạng của mình". Cách này buộc nó thu thập bối cảnh thay vì đoán, và nhiều khi chính các câu hỏi đó nhắc bạn những điều quên nói, như chấn thương cũ hay lịch làm việc.
Khi đã có một câu lệnh chạy tốt, lưu nó vào ghi chú điện thoại thành bộ mẫu riêng. Sau vài tuần, bạn sẽ có một bộ mười mấy câu hợp với đúng thói quen tập của mình, tiết kiệm thời gian hơn nhiều so với nghĩ lại mỗi lần. Thỉnh thoảng cập nhật phần bối cảnh khi trình độ, lịch tập hay tình trạng cơ thể thay đổi.
Nếu tập cùng một nhóm bạn, có thể chia sẻ bộ mẫu cho nhau, nhưng mỗi người tự sửa phần bối cảnh của mình. Một câu lệnh hợp với bạn hai mươi tuổi chưa từng chấn thương có thể đưa ra lịch quá nặng cho người bốn mươi lăm tuổi vừa quay lại tập. Cùng một câu hỏi, bối cảnh khác nhau phải ra câu trả lời khác nhau; nếu không, đó là dấu hiệu chatbot đang trả lời chung chung.
Nhớ rằng câu lệnh tốt chỉ làm câu trả lời tốt hơn, không làm nó đúng chắc chắn. Mọi gợi ý về bài tập vẫn cần bạn bắt đầu nhẹ, lắng nghe cơ thể: đau là dừng, đau kéo dài hoặc sưng thì đi khám.
Câu hỏi thường gặp
Có cần viết câu lệnh dài như vậy không?
Không phải lúc nào cũng cần. Với việc đơn giản như sửa chính tả ghi chú, một câu ngắn là đủ. Câu lệnh dài có bối cảnh và giới hạn hữu ích khi việc liên quan đến bài tập, lịch ôn hay nội dung có thể ảnh hưởng tới an toàn cơ thể.
Nên dùng chatbot nào cho các câu lệnh này?
Các mẫu trong bài viết theo nguyên lý chung nên dùng được với hầu hết chatbot phổ biến. Tính năng và giới hạn từng công cụ thay đổi thường xuyên, bạn nên kiểm phiên bản hiện hành và chọn công cụ mình quen dùng nhất.
Câu lệnh bằng tiếng Việt không dấu có được không?
Chatbot thường hiểu được, nhưng với thuật ngữ võ thuật, bỏ dấu dễ làm nó hiểu sai nghĩa chữ Hán Việt. Hãy gõ có dấu khi hỏi về thuật ngữ, tên kỹ thuật và nội dung cần chính xác.
Có thể nhờ chatbot dạy một kỹ thuật mới không?
Không nên. Chatbot không thấy bạn tập và không biết hệ thống của môn bạn học, nên mô tả bằng chữ dễ dẫn tới tập sai. Kỹ thuật mới cần thầy hướng dẫn trực tiếp; chatbot chỉ nên giúp ghi nhớ và ôn sau khi đã học.
Làm sao giữ riêng tư khi dán ghi chú buổi tập vào chatbot?
Bỏ họ tên, tên võ đường, địa chỉ và thông tin của người khác trước khi dán. Với dữ liệu trẻ em, chỉ dùng biệt danh hoặc chữ cái. Kiểm phần cài đặt của chatbot xem có tuỳ chọn không dùng hội thoại để huấn luyện mô hình không.